Van automatisch reageren naar bewust sturen
1-op-1 coaching in Utrecht
Hoe je overlevingssysteem werkt
Waarom je doet wat je doet, ook als je beter weet
Je overlevingssysteem is het geheel van automatische reacties dat je hebt ontwikkeld om veilig te blijven. Als kind had je weinig macht over je omgeving. Je moest je aanpassen aan de mensen van wie je afhankelijk was: voor eten, voor onderdak, voor liefde.
​
Dat heeft strategieën opgeleverd. Manieren om spanning te dempen. Om erbij te horen. Om niet afgewezen te worden. Om overeind te blijven in situaties waar je weinig controle had.
​
Die strategieën waren logisch. Ze hebben gewerkt. Ze hebben je ook vaardigheden opgeleverd waar je nu nog profijt van hebt.
​
Het probleem is dat ze blijven draaien. Automatisch. Ook in situaties waar je nu wel degelijk macht hebt en andere opties zou kunnen kiezen.
Oude informatie, nieuwe situaties
Je overlevingssysteem maakt geen onderscheid tussen toen en nu. Het herkent iets dat lijkt op gevaar en schakelt in. Kritiek van je leidinggevende activeert hetzelfde alarm als kritiek van je vader dertig jaar geleden. De dreiging van afwijzing voelt nu net zo urgent als toen je zes was.
​
Je systeem reageert op de echo en jij betaalt de rekening.
​
Wat er dan gebeurt is voorspelbaar. Je gaat pleasen om de relatie veilig te houden. Je verhardt om jezelf te beschermen. Je stelt uit om de confrontatie te vermijden. Je valt uit omdat de spanning te hoog oploopt. Je trekt je terug omdat dat veiliger voelt dan blijven.
​
Dit is geen karakterzwakte. Dit is een systeem dat zijn werk doet op basis van verouderde informatie.
De twee bewegingen
Er zijn grofweg twee dingen die je overlevingssysteem kan doen als het spanning detecteert.
Te veel naar de ander
Je past je aan, stemt af, houdt de vrede. Je slikt woorden in, stelt je grens uit, neemt verantwoordelijkheid die niet van jou is. Dit ziet er vaak vriendelijk uit maar het kost je positie en energie.
Te veel van de ander af
Je verhardt, kapt af, wordt scherp of trekt je terug. Je beschermt jezelf door afstand te creëren. Dit ziet er vaak krachtig uit maar het kost je verbinding en vaak ook relaties.
Beide bewegingen zijn bescherming. Beide vermijden hetzelfde: de spanning van het grensmoment zelf. Het moment waarop je zou kunnen zeggen wat je wilt, zou kunnen voelen wat je voelt, zou kunnen blijven staan in het ongemak.
Wat je systeem probeert te voorkomen
Achter elke automatische reactie zit een poging om iets te vermijden. Meestal is dat een van deze dingen:
Afwijzing Als ik zeg wat ik denk, vinden ze me niet meer aardig.
Conflict Als ik mijn grens trek, ontstaat er ruzie.
Verlies Als ik kies, verlies ik de andere optie.
Zichtbaarheid Als ik positie inneem, kan ik worden aangevallen.
Teleurstelling Als ik het probeer en het mislukt, is dat erger dan niet proberen.
Je systeem heeft geleerd dat deze dingen gevaarlijk zijn. Dus organiseert het vermijding. Automatisch en snel. Voordat je bewust kunt kiezen wat je wilt.
Waar je bewustzijn verdwijnt
Zolang het rustig is, kun je nadenken over wat je wilt. Je hebt toegang tot opties en kunt kiezen.
​
Zodra er stress ontstaat, verandert dat. Je bewustzijn vernauwt of verdwijnt. Je overlevingssysteem neemt het over en doet wat het altijd deed. Je bent al aan het pleasen voordat je doorhebt dat je het doet. Je bent al dichtgeklapt voordat je besluit om te zwijgen. Je bent al scherp geworden voordat je kiest om je te verdedigen.
​
Het probleem is dat je systeem stress maakt van dingen die geen echt gevaar zijn. De kritiek van je leidinggevende is onprettig maar niet levensbedreigend. Toch reageert je lijf alsof het dat wel is. Je raakt gestresst van oude echo's en verliest daarmee je bewustzijn op momenten dat je het juist nodig hebt.
​
Dit verklaart waarom inzicht alleen niet genoeg is. In rust kun je precies benoemen wat je patroon is. Maar in stress is die kennis niet beschikbaar. Je bewustzijn is offline en je systeem draait op de automatische piloot.
​
Het werk zit hem daarom in twee dingen: leren om niet direct in stress te schieten als er een oude echo klinkt, en trainen van bewustzijn onder spanning zodat je ook in lastige situaties toegang houdt tot jezelf.
Andere woorden voor hetzelfde, en wat hier anders is
Wat ik hier 'overlevingssysteem' noem, ken je misschien onder andere namen: coping mechanisme, vecht-vlucht-vries reactie, stressrespons, of in het Engels: fight, flight, freeze, fawn. De polyvagaaltheorie beschrijft hetzelfde mechanisme vanuit het zenuwstelsel; de HPA-as beschrijft het vanuit hormonen als cortisol en adrenaline.
De termen verschillen; het mechanisme is hetzelfde. Een deel van je dat het overneemt als het spannend wordt.
Hier gaat het niet om de theorie. Hier gaat het om wat je ermee doet. Je kunt alles weten over je zenuwstelsel en je hormonen en nog steeds vastlopen in hetzelfde patroon. Kennis over het mechanisme is pas nuttig als je leert het te herkennen in jezelf en er anders mee om te gaan.
Samenwerken in plaats van bestrijden
Je overlevingssysteem gaat niet weg. Je kunt het ook niet uitschakelen. En dat zou je ook niet willen: het beschermt je ook in situaties waar dat nodig is.
​
Wat wel kan is leren samenwerken. Dat is wat sturingskracht betekent: niet je systeem uitschakelen maar het leren kennen en bijsturen.
​
Dat betekent:​
Herkennen Eerder merken wanneer je systeem inschakelt. De signalen in je lijf leren lezen. Het moment zien waarop je op het punt staat automatisch te reageren.
Begrijpen Weten wat je systeem probeert te beschermen. Welke oude angst wordt er geactiveerd? Waar komt dit vandaan?
Vertragen Ruimte creëren tussen de trigger en je reactie. Even ademen. Een tel wachten. Niet meteen doen wat je altijd doet.
Kiezen Iets anders doen dan je automatische reactie. Een grens trekken waar je normaal zou pleasen. Blijven staan waar je normaal zou weglopen. Zacht blijven waar je normaal zou verharden.
Dit zijn vaardigheden die je ontwikkelt door oefening.